Số liệu không hợp lý là gì?
Khi thu thập và ghi số liệu, đôi khi có con số không phản ánh đúng thực tế vì nhập nhầm, đo sai hay bịa. Đó là số liệu không hợp lý. Trước khi vẽ biểu đồ hay tính toán, ta phải kiểm tra để loại bỏ hoặc sửa chúng, nếu không kết luận sẽ sai.
Ba dấu hiệu thường gặp
- Giá trị âm vô lí: số người, số sản phẩm, chiều cao… không thể âm.
- Tổng không khớp: các phần trăm của biểu đồ tròn phải cộng đúng 100%; các phần phải cộng đúng tổng đã cho.
- Ngoài phạm vi: điểm số vượt thang điểm, tỉ lệ hơn 100%, nhiệt độ ngoài khoảng thực tế.
Sửa thế nào cho hợp lí?
Sau khi tìm ra số sai, ta suy giá trị đúng từ các ràng buộc: nếu tổng phần trăm phải là 100%, giá trị đúng bằng 100% trừ đi các phần còn lại; nếu tổng số phải khớp, ta lấy tổng đã cho trừ các phần đã biết. Với giá trị âm vô lí, thường chỉ cần bỏ dấu âm.
Câu hỏi thường gặp
Số liệu thế nào bị coi là không hợp lý?
Là số mâu thuẫn với thực tế hoặc với chính bảng dữ liệu: số lượng âm, tổng phần trăm khác 100%, hoặc giá trị vượt phạm vi cho phép.
Làm sao phát hiện số liệu bất thường?
Kiểm tra ba điều: có giá trị âm khi không thể âm không, tổng có khớp không, mỗi giá trị có nằm trong khoảng hợp lí không.
Ứng dụng thực tế
Kỹ năng soi số liệu bất thường rất cần khi:
- 📊 Đọc báo cáo, khảo sát trên báo chí và mạng xã hội.
- 🧾 Kiểm tra sổ sách, phiếu điểm, danh sách nhập liệu.
- 🔬 Loại số liệu đo sai trước khi tính trung bình, vẽ biểu đồ.
- 🤖 Làm sạch dữ liệu (data cleaning) trong tin học, khoa học dữ liệu.